در سال های اخیر، مجموعه ای از رسوایی ها جهان را به لرزه درآورده است؛ از تخلفات مالی (مانند آرتور اندرسون و برادران لیمن) گرفته تا عملکردهای غیراخلاقی (فیفا) و آسیب های زیست محیطی (فولکس واگن). اهداف متضادی مانند کسب قدرت، رعایت اخلاق و حفظ سودآوری، بوم کسب وکار پیچیده ای را ایجاد کرده است. رهبران جدیدی مانند ریچارد برانسون با در نظر گرفتن رویکرد سه گانه «سود، مردم و سیاره زمین»، در تلاشند تا راه بهتری را برای تجارت ترویج کنند.
امروزه این رویکرد تحت عنوان شاخص های ESG (محیط زیست، اجتماع و حاکمیت شرکتی) شناخته می شود. شرکت هایی که این فاکتورها را لحاظ می کنند، ریسک سرمایه گذاری پایین تری دارند. در فضای اقتصادی ایران نیز توجه به مسئولیت اجتماعی شرکت ها (CSR) در حال تبدیل شدن به یک مزیت رقابتی برای جذب سرمایه است.
حلقه مفقوده تئوری های رهبری: مسئولیت پذیری و پاسخگویی
مروری بر نظریه های موجود نشان می دهد که در حال حاضر فقدان دو عامل حیاتی در آن ها احساس می شود: «مسئولیت پذیری» (Responsibility) و «پاسخگویی» (Accountability). در این عصر، تمرکز بر رهبرانی که مسئولیت کامل اقدامات خود را می پذیرند، امری ضروری است. این سوالات منجر به پیدایش «رهبری مسئولانه» (RL) شده است؛ یک ساختار رهبری جدید برای مدیران در قرن بیست و یکم.
ادبیات مربوط به رهبری مسئولانه هنوز در مراحل ابتدایی قرار دارد و فاقد تعریف روشنی از رفتارهاست. اگرچه ویژگی هایی مانند اصالت و کاریزما برجسته شده اند، اما هنوز در درک نقش «اقتدار» و «مسئولیت» شکاف وجود دارد. به عنوان مثال، رهبری که فعالیتی را برون سپاری می کند، بخشی از مسئولیت را واگذار کرده است. اما اگر پاسخگویی در قبال اقدامات شخص ثالث را نپذیرد، با یک مشکل جدی روبرو هستیم. اقدامات بهره کشانه در کارگاه های نایک در دهه ۱۹۹۰ نمونه بارزی از این موضوع است.
سه رفتار کلیدی یک رهبر مسئول
در سال های ۲۰۱۶-۱۷، مطالعه ای برای درک رفتارهای کلیدی رهبران مسئول انجام شد. این مطالعه نشان داد که رهبران مسئول سه نوع رفتار از خود بروز می دهند:
- مشورت با تمامی ذینفعان (رویکرد فراگیر).
- تعامل با کارکنان در سطح شخصی (رویکرد تعاملی).
- پیشبرد اهداف کسب وکار و جامعه (رویکرد توسعه محور).
مناسب برای بخش معرفی بحران های شرکتی، ESG و CSR در فضای ایران و جهان.
۱. رویکرد فراگیر (Inclusive Approach): هنری فراتر از حلقه نزدیکان
این مطالعه نشان داد که یک رویکرد فراگیر زمانی امکان پذیر است که رهبران از خواسته های متنوع ذینفعان آگاه باشند و آماده شنیدن دیدگاه های متنوع آن ها باشند. یک رهبر مسئول نباید به عنوان فردی دیده شود که صرفاً به حلقه نزدیکان خود برای مشاوره وابسته است.
یکی از مدیران عامل در این مطالعه، مثال ادغام شرکتش با یک سازمان بزرگتر را به اشتراک گذاشت. او با کار کردن فعالانه با ذینفعان مختلف (هیئت مدیره، کارکنان، سهامداران و مشتریان)، شناسایی مسائل و کمک گرفتن از متخصصان، توانست ادغام را با موفقیت به سرانجام برساند. در اقتصاد، بسیاری از ادغام ها (M&A) نه به دلیل مشکلات مالی، بلکه به دلیل عدم یکپارچگی فرهنگی شکست می خورند. هنر یک رهبر مسئول در اینجا، تبدیل بازی با حاصل جمع صفر به یک بازی برد-برد است.
۲. رویکرد تعاملی (Engagement Approach): تمرکز بر مهم ترین ذینفعان داخلی
با کاوش عمیق تر، مطالعه نشان داد که رهبران مسئول توجه خود را ابتدا بر کارکنان متمرکز می کنند، به افراد خود افتخار می کنند و در اعتبار دادن به تیم سخاوتمند هستند. آن ها هنگام تعامل با کارکنان، رویکردی اجتماعی و رابطه محور اتخاذ می کنند و دستاوردهای فردی اعضای تیم را به رسمیت می شناسند.
این رهبران هنگام اعلام اخبار بد مانند تعدیل نیرو، بسیار دغدغه مند هستند و درد ناشی از آن را صادقانه بیان می کنند. در نهایت، اغلب در طول یک بحران است که یک رهبر مسئول از دیگران متمایز می شود. نمونه بارز آن «راتان تاتا» در جریان حمله تروریستی بمبئی در سال ۲۰۰۶ بود که با پذیرش مسئولیت کامل، از خط مقدم، بحران را رهبری کرد.
۳. رویکرد توسعه محور (Advancement Approach): کسب وکار به عنوان یک شهروند مسئول
به عنوان سومین الگو، این مطالعه نشان داد که رهبران مسئول برای توسعه و پیشرفت جامعه بیرونی تلاش می کنند. این امر با ارتقای کیفیت زندگی در جامعه محلی و مشارکت در اقدامات اجتماعی انجام می پذیرد. آن ها از یک دیدگاه اقتصادی محدود به سمت یک دیدگاه گسترده تر مبتنی بر ذینفعان حرکت می کنند و در نظر دارند که چگونه این اقدامات می تواند اعتبار کسب وکار آن ها را افزایش دهد.
با این حال، برای این منظور، محافظت از منافع تجاری و حفظ سودآوری یک اولویت کلیدی است. رهبران باید ابتدا برای رسیدن به آن هدف تلاش کنند و سپس ببینند که چگونه می توانند نقش فعالی در جامعه ای که در آن فعالیت می کنند، ایفا نمایند.
مناسب برای بخش معرفی بحران های شرکتی، ESG و CSR در فضای ایران و جهان.
نتیجه گیری
با توجه به جهانی شدن و پیشرفت تکنولوژی، خواسته ها از رهبری سازمان ها به سرعت در حال تغییر و دگرگونی است. از رهبران انتظار می رود که درک روشنی از پویایی های محیط عملیاتی داشته باشند، جنبه های اجتماعی درگیر کردن ذینفعان متعدد را با هوش هیجانی مدیریت کنند و همچنین با اجرای خوب استراتژی ها، میراثی پایدار برای کسب وکارها به جا بگذارند. شکست در رهبری زمانی رخ می دهد که مدیران به جای دستاوردهای بلندمدت بر بردهای کوتاه مدت متمرکز شوند، یا یک نتیجه برد-باخت را به یک نتیجه برد-برد ترجیح دهند. در زمانی که رفتارها و اقدامات رهبری تحت نظارت دقیق تر افکار عمومی قرار دارد، نیاز مبرمی وجود دارد که رهبران تصمیماتی اتخاذ کرده و اقداماتی را اجرا کنند که برای همه عادلانه و منصفانه باشد. بنابراین، در سطح استراتژیک، برای اعضای هیئت مدیره در هنگام انتخاب یک مدیرعامل، انتخاب فردی که تجسم رفتارهای رهبری مسئولانه شامل فراگیری، تعامل و توسعه باشد، بسیار حائز اهمیت است.
