فناوری zkEVM یک «ماشین مجازی» است که می تواند به صورت کاملاً بومی از برنامه های اتریوم پشتیبانی کند، در حالی که هم زمان از تکنولوژی مقیاس پذیری پیچیده ای به نام «اثبات با دانش صفر» (Zero-Knowledge Proof) بهره می برد.
برای درک عمیق تر اینکه zkEVM واقعاً چیست یا چه کاری انجام می دهد، بهتر است ابتدا بررسی کنیم که توسعه دهندگان اصلاً چگونه به نقطه ساخت چنین فناوری ای رسیده اند.
مسیر تکامل و رسیدن به zkEVM
همه چیز از نیاز به مقیاس پذیر کردن (Scaling) پروتکل های ارز دیجیتال آغاز شد. این موضوع سال هاست که به عنوان یک چالش اساسی مطرح است؛ چالشی پیچیده که ریشه در یک دوراهی دارد: مقیاس پذیر کردن بلاک چین ها بدون متمرکزتر کردن آن ها، کار بسیار دشواری است.
ساخت شبکه های لایه ۲ (Layer 2) بر روی بلاک چین اتریوم، تمرکز و راهکار اصلی برای حل این مشکل بوده است. ایده اصلی این است که تراکنش ها در یک شبکه ثانویه پردازش و دسته بندی می شوند و سپس نتیجه این تراکنش ها به صورت یکجا و در قالب یک بسته به بلاک چین اتریوم ارسال می گردد. این روش بسیار سودمند است، زیرا در نهایت منجر به کاهش کلی کارمزد تراکنش ها شده و بار ترافیکی و ازدحام شبکه اتریوم را به میزان قابل توجهی کاهش می دهد.
در دنیای سرمایه گذاری دیجیتال، کارمزدهای شبکه (Gas Fees) نقش تعیین کننده ای در حاشیه سود معامله گران دارند. برای کاربران ایرانی که با نوسانات نرخ ارز و قیمت بالای دلار مواجه اند، کارمزدهای سنگین اتریوم همیشه یک مانع اقتصادی بزرگ برای ورود به حوزه دیفای (DeFi) بوده است. شبکه های لایه ۲ با سرشکن کردن این هزینه ها، اقتصادِ بلاک چین را برای سرمایه گذاران خرد توجیه پذیرتر می کنند.
با این حال، یکی از ریسک های کلیدی این است که شبکه اصلی چگونه متوجه می شود این تراکنش ها واقعی و دستکاری نشده هستند؟ برای حل این مشکل، یک روش کلیدی ابداع شد: ایجاد یک «اثبات رمزنگاری شده» (Cryptographic Proof) از تراکنش ها؛ اثباتی که از نظر ریاضی تایید می کند تمام آن تراکنش ها معتبر و قانونی بوده اند. این فرآیند از فناوری اثبات با دانش صفر استفاده می کند که تحت عنوان zk-proofs شناخته می شود.
تا این مرحله، توسعه دهندگان موفق به خلق شبکه های لایه دومی شده بودند که می توانستند با استفاده از فناوری zk-proofs، پردازش تراکنش ها را پشتیبانی کنند. اما پروژه های فعال در این حوزه، جاه طلبی های بزرگتری در سر داشتند.
نمایش مفهوم لایه ۲ و کاهش بار ترافیکی شبکه اتریوم.
چرا zkEVM؟ ترکیب امنیت اثبات دانش صفر با قدرت اتریوم
یکی از عناصر کلیدی اتریوم، کامپیوتری است که در قلب شبکه آن قرار دارد و با نام «ماشین مجازی اتریوم» (EVM) شناخته می شود. این همان فناوری است که از قراردادهای هوشمند (Smart Contracts) و انواع برنامه های پیچیده غیرمتمرکز پشتیبانی می کند. برای اینکه یک شبکه لایه ۲ واقعاً موفق باشد، حتماً باید با EVM سازگار بوده و بتواند از این نوع برنامه ها میزبانی کند.
بنابراین، گام بعدی برای شبکه های لایه ۲ مبتنی بر zk-proofs، این بود که با ماشین مجازی اتریوم سازگار شوند. این امر به آن ها اجازه می داد تا نه تنها از تراکنش ها و برنامه های غیرمتمرکز پشتیبانی کنند، بلکه تمام تعاملاتِ روی شبکه از نظر ریاضی کاملاً امن باشد. به علاوه، بسته به سطح این سازگاری، انتقال مستقیم برنامه ها از شبکه اتریوم به شبکه ثانویه برای توسعه دهندگان بسیار ساده و بدون دردسر می شود.
این شبکه های لایه ۲ سازگار با ماشین مجازی اتریوم که از فناوری zk-proofs استفاده می کنند، دقیقاً همان چیزی هستند که ما آن ها را zkEVM می نامیم.
از دیدگاه اقتصادِ پلتفرمی، سازگاری با EVM به معنای حفظ «اثر شبکه ای» (Network Effect) اتریوم است. این یعنی توسعه دهندگان نیازی ندارند کدهای خود را از نو بنویسند؛ در نتیجه، سرمایه های قفل شده (TVL) و نقدینگی عظیمی که در شبکه اتریوم وجود دارد، بدون اصطکاک به این لایه های دوم منتقل می شود که یک مزیت رقابتی فوق العاده در بازارهای مالی کریپتو محسوب می گردد.
پروژه های محبوب مبتنی بر zkEVM
طی سال گذشته، چندین پروژه بلاک چینی از جمله پالیگان، زی کی سینک و اسکرول با یکدیگر رقابت تنگاتنگی داشته اند تا یک راهکار لایه ۲ کاربردی مبتنی بر ZK توسعه دهند که قادر باشد به طور بومی از برنامه های اتریوم پشتیبانی کند. در ادامه، نگاهی اجمالی به برخی از پروژه های اصلی فعال در توسعه zkEVMها می اندازیم:
- زی کی سینک (zkSync): زی کی سینک یک راهکار مقیاس پذیری لایه ۲ برای اتریوم است که از فناوری zk-proofs استفاده می کند تا تراکنش های سریع و کم هزینه را در کنار حفظ امنیت و حریم خصوصی بالا فراهم کند. این شبکه به کاربران اجازه می دهد تا تراکنش های خود را خارج از زنجیره اصلی (off-chain) انجام دهند، در حالی که همچنان از تضمین های امنیتی بلاک چین اتریوم بهره مند می شوند. شبکه zkSync از انتقال توکن ها، صرافی های غیرمتمرکز و سایر تعاملات قراردادهای هوشمند به خوبی پشتیبانی می کند.
- اسکرول (Scroll): اسکرول یک پروژه مقیاس پذیری اتریوم است که در سال ۲۰۲۱ تاسیس شد و هدف آن بهبود عملکرد و ظرفیت شبکه اتریوم است. فناوری اسکرول به طور ویژه بر حفظ سازگاری با برنامه های موجود اتریوم تمرکز دارد و به این اپلیکیشن ها اجازه می دهد بدون هیچ گونه تغییری به پلتفرم اسکرول مهاجرت کنند. این انتقال از طریق سازگاری در سطح بایت کد (Bytecode) با اتریوم امکان پذیر می شود و تضمین می کند که توسعه دهندگان می توانند برنامه های خود را به راحتی مقیاس پذیر کنند، بدون اینکه نیازی به بازنویسی یا تغییرات عمده در قراردادهای هوشمند فعلی خود داشته باشند.
- پالیگان زی کی -ای وی ام (Polygon zkEVM): این یک راهکار مقیاس پذیری پیشرفته است که توسط شرکت Polygon (پلتفرمی شناخته شده در زمینه ارائه زیرساخت های اتریوم) توسعه یافته است. شبکه Polygon zkEVM طوری طراحی شده است که با بهره گیری از فناوری اثبات با دانش صفر، مقیاس پذیری و کارایی اتریوم را بدون به خطر انداختن امنیت یا تمرکززدایی افزایش دهد.
- تایکو (Taiko): تایکو نیز در حال کار بر روی یک شبکه zkEVM است که قصد دارد به زودی آن را در شبکه اصلی (Mainnet) راه اندازی کند. هدف بلندپروازانه این پروژه دستیابی به سطح بسیار بالایی از سازگاری و تطابق با اتریوم است.
- لوپرینگ (Loopring): لوپرینگ یک پروتکل صرافی غیرمتمرکز (DEX) ساخته شده بر بستر اتریوم است که از zkRollups (نوعی فناوری zk-proof) استفاده می کند تا توان عملیاتی پردازش تراکنش ها را به میزان قابل توجهی افزایش داده و هزینه های گس را کاهش دهد. پلتفرم لوپرینگ نیز در حال توسعه و پیاده سازی zkEVM اختصاصی خود است.
نمایش مفهوم سازگاری کامل (Compatibility) و انتقال بدون دردسر برنامه ها.
نتیجه گیری
در دنیای پرشتاب اقتصاد دیجیتال و سرمایه گذاری کریپتو، «زمان» و «هزینه» دو فاکتور تعیین کننده برای موفقیت هستند. فناوری zkEVM با ترکیب امنیت بی نظیر اتریوم و سرعت و کارمزد پایین شبکه های لایه ۲، یک انقلاب واقعی در پردازش تراکنش ها و توسعه برنامه های مالی غیرمتمرکز (DeFi) ایجاد کرده است. برای سرمایه گذاران و علاقه مندان به بازارهای مالی، شناخت این فناوری ها تنها یک دانش فنی نیست، بلکه یک «مزیت استراتژیک» است؛ چرا که پروژه های پیشگام در حوزه zkEVM پتانسیل بالایی برای جذب جریان های نقدینگی عظیم در آینده دارند و می توانند فرصت های سرمایه گذاری بکری را پیش روی شما قرار دهند. با پیگیری این نوآوری ها در مجله اقتصادی کیان مشاوران، همیشه یک گام جلوتر از بازار حرکت کنید.
