با گسترش انقلاب صنعتی چهارم، پیامدها و آثار مخرب فعالیت های صنعتیِ گذشته روزبه روز نمایان تر می شود. دنیای امروز ما به دلیل مصرف گرایی بی رویه، با بحران هایی نظیر تولید بیش از حد زباله، کمبود منابع طبیعی و محدودیت های زیست محیطی دست وپنجه نرم می کند. تأثیر گرمایش زمین بر معیشت انسان ها و منابع غذایی، در کنار معضلاتی مانند آلودگی ناشی از میکروپلاستیک ها و به خطر افتادن سلامت عمومی، ضرورت روی آوردن به راه حل های پایدار را بیش از پیش برجسته می کند.
برای ما در ایران نیز، مسائلی مانند بحران کم آبی، آلودگی هوای کلان شهرها و فرسایش خاک، زنگ خطری جدی است که نشان می دهد نمی توانیم نسبت به محیط زیست بی تفاوت باشیم. در چنین شرایطی، بخش مالی و اقتصادی به عنوان یک بازیگر کلیدی وارد میدان می شود تا با هدایت سرمایه ها به سمت پروژه های دوستدار محیط زیست، به حل این چالش های فزاینده کمک کند.
استانداردی پیشگام در دنیای سرمایه گذاری
بانک ها و مؤسسات مالی، مهره های اصلی در پیشبرد گذار به سوی توسعه پایدار هستند. این نهادها به عنوان حافظان سرمایه های کلان، نفوذ و قدرت قابل توجهی در نحوه تخصیص منابع دارند. امروزه، این مؤسسات در حال بازنگری و تغییر استراتژی های سرمایه گذاری خود هستند تا تعهدشان به پایداری محیط زیست را نشان دهند. این تغییر رویکرد، شامل توقف آگاهانه تأمین مالی برای فعالیت هایی است که به محیط زیست آسیب می رسانند یا از نظر اخلاقی غیرموجه تلقی می شوند.
این تغییر مسیر استراتژیک، نه تنها با تلاش های جهانی برای مقابله با چالش های زیست محیطی هم سو است، بلکه پاسخی به تقاضای روزافزون جامعه برای «سرمایه گذاری اخلاق مدار» محسوب می شود. نهادهای مالی با اولویت قرار دادن توسعه پایدار در تصمیمات خود، نه تنها به ساختن آینده ای سبزتر کمک می کنند، بلکه چشم انداز اقتصادی جدیدی را شکل می دهند که برای کسب وکارهای آگاه به مسائل زیست محیطی و اخلاقی، ارزش قائل است.
ظهور معیار ESG
برجسته ترین دستاورد این تلاش ها، ظهور چارچوب ESG (محیط زیست، اجتماع و حاکمیت شرکتی) است. این استاندارد که برای سنجش روش های عملیاتی شرکت ها و تأثیر آن ها بر محیط زیست استفاده می شود، به سرعت جایگاه خود را در بازارهای جهانی پیدا کرده است. رشد سریع ESG نشان می دهد که پایداری تا چه حد برای افکار عمومی و سرمایه گذاران اهمیت یافته است.
اگرچه هنوز یک استاندارد واحد و جهانی برای آن وجود ندارد، اما بیشتر نهادها پروتکل های خود را بر اساس اهداف توسعه پایدار سازمان ملل متحد (UN SDGs) طراحی کرده اند. در ایران نیز، شرکت های نوآور و استارتاپ های پیشرو رفته رفته در حال گنجاندن معیارهای ESG در گزارش های سالانه خود هستند تا اعتماد سرمایه گذاران داخلی و خارجی را جلب کنند.
این روند، متخصصان بانکی و مالی را ترغیب کرده است تا عمیق تر به مفاهیم تأمین مالی پایدار و ESG بپردازند. این موضوعات شامل موارد زیر است:
- شناخت اصول اولیه ردپای کربن و کربن زدایی (Decarbonisation)
- تعیین شاخص های سبزِ مناسب برای سرمایه گذاری های تأثیرگذار
- آشنایی با مفاهیم نوینی که می تواند تصمیم گیری های مالی را متحول کند.
این تصویر فتورئالیستیک، مفهوم پرورش آگاهانه پروژه های سبز توسط متخصصان مالی را به صورت نمادین نمایش می دهد.
رهبری مسیر با ارائه الگوهای موفق
نقش نهادهای مالی در ترویج پایداری، روزبه روز حیاتی تر می شود. این نهادها با هم سو کردن سبد سرمایه گذاری (پورتفولیو) خود با اهداف زیست محیطی و اجتماعی، ضمن کمک به تلاش های جهانی، خود را با تقاضای رو به رشد برای سرمایه گذاری های مسئولانه وفق می دهند. بسیاری از مؤسسات مالی پیشگام، با اجرای فناوری های بهینه سازی مصرف انرژی، کاهش مصرف کاغذ و اتخاذ شیوه های کاری پایدار، در حال کاهش ردپای زیست محیطی خود هستند.
شرکت بلک راک (BlackRock)، بزرگترین شرکت مدیریت دارایی در جهان، گام های بلندی در پذیرش سرمایه گذاری ESG برداشته است. در سال ۲۰۱۸، این شرکت مجموعه ای از ابتکارات پایدار را اعلام کرد که شامل موارد زیر بود:
- ادغام پایداری در رویکردهای سرمایه گذاری
- راه اندازی محصولات جدید متمرکز بر ESG
- خارج کردن سرمایه از شرکت هایی که بخش عمده درآمدشان از زغال سنگ حرارتی تأمین می شود.
تعهد بلک راک به سرمایه گذاری پایدار، نشان دهنده نفوذ بالایی است که مدیران ارشد دارایی در هدایت سرمایه ها به سمت پروژه های دوستدار محیط زیست دارند. به دلیل همین تغییر در نگرش سرمایه گذاران، محصولات مالی پایدارتری مانند صندوق های قابل معامله در بورس (ETFs) مبتنی بر ESG، امروزه به جریان اصلی بازار تبدیل شده اند.
نقش نسل جوان در تغییر بازی
نسل های جوان تر (هزاره ها و نسل Z) نیز به طور جدی وارد این عرصه شده اند و موج استقبال از سرمایه گذاری پایدار را هدایت می کنند. طبق مقاله ای از رسانه نزدک (Nasdaq)، یک سوم از نسل هزاره و ۱۹ درصد از نسل Z از محصولات سرمایه گذاری مبتنی بر ملاحظات ESG استفاده می کنند؛ در حالی که این رقم برای نسل های قدیمی تر (بیبی بومرها) تنها ۲ درصد است. در ایران نیز نسل جوان (دهه هفتادی ها و هشتادی ها) حساسیت بسیار بالایی به برندهای حامی محیط زیست نشان می دهند.
این تمایل بالا نشان می دهد که اولویت این نسل، سرمایه گذاری های هدفمندی است که با ارزش های اخلاقی آن ها هم خوانی دارد. در نتیجه، مؤسسات مالی ناگزیرند برای پاسخگویی به این اشتهای جدید، گزینه های سرمایه گذاری پایدار خود را گسترش دهند. متخصصان بانکی باید سواد دیجیتال بالای نسل جوان را در نظر بگیرند و به دنبال راهکارهایی باشند تا محصولات دوستدار محیط زیست را راحت تر و جذاب تر به این مخاطبان ارائه دهند (همان طور که در دوره های پیشرفته فین تک و آینده امور مالی به آن پرداخته می شود).
عصر جدید محصولات مالیِ سبز
تأمین مالی پایدار با سرعتی چشمگیر تکامل یافته و اکنون طیف گسترده ای از شیوه ها را در بر می گیرد؛ از «اوراق قرضه سبز» (Green Bonds) و «سرمایه گذاری تأثیرگذار» گرفته تا وام های مرتبط با پایداری. هدف تمامی این ابزارها، ایجاد پیامدهای مثبت و سازنده برای محیط زیست است.
شرکت تسلا (Tesla) یک نمونه بارز و موفق در چشم انداز امروزی است. در سال ۲۰۱۴، تسلا یک اوراق قرضه سبز تاریخ ساز منتشر کرد تا بودجه لازم برای ساخت گیگافکتوری خود (تأسیساتی برای تولید انبوه خودروهای الکتریکی و باتری) را جمع آوری کند. این انتشار اوراق با ارزش ۱.۶ میلیارد دلار، در آن زمان یکی از بزرگترین عرضه ها در بازار اوراق قرضه سبز بود و بلافاصله توجهات بی شماری را به خود جلب کرد. این رویکردِ آینده نگرانه و اخلاقی، سرمایه گذاران زیادی را جذب کرد و امروزه این مدل از تأمین مالی، در صنایع مختلف جهان (و حتی در پروژه های انرژی خورشیدی در مناطق کویری) در حال تکرار است.
علاوه بر اوراق قرضه، مفهوم «بدهی پایدار» نیز شامل ابزارهای مختلفی است که اهداف مالی را با اهداف زیست محیطی گره می زنند. برای مثال، در وام های مرتبط با پایداری، نرخ بهره وام به عملکرد وام گیرنده در رعایت معیارهای زیست محیطیِ از پیش تعیین شده بستگی دارد. این رویکرد نوآورانه، کسب وکارها را تشویق می کند تا شیوه های پایدار را در اولویت قرار دهند؛ فرایندی که نه تنها به نفع زمین است، بلکه هزینه های تأمین مالی خود شرکت ها را نیز کاهش می دهد.
تصویری قدرتمند که مقیاس وسیع پروژه های دوستدار محیط زیست که با اوراق قرضه سبز تأمین مالی شده اند (مانند تولید خودروهای برقی) را نمایش می دهد.
مسیر سبز، خالی از چالش نیست
اگرچه حرکت پرشتاب به سوی آینده ای سبز بسیار امیدوارکننده است، اما پیشرفت های اولیه نشان می دهد که هنوز جای کار بسیاری وجود دارد و چالش های مهمی باید برطرف شوند.
- خطر سبزشویی (Greenwashing): همان طور که پیش تر اشاره شد، نبود معیارهای استاندارد و یکپارچه برای گزارش دهی ESG، ارزیابی دقیقِ تأثیر زیست محیطیِ سرمایه گذاری ها را دشوار می کند. این فقدان استاندارد جهانی می تواند به پدیده ای به نام «سبزشویی» منجر شود؛ یعنی زمانی که یک سرمایه گذاری صرفاً با برچسبِ دروغینِ “دوستدار محیط زیست” بازاریابی می شود، بی آنکه در عمل منفعت معناداری برای زمین داشته باشد.
- نیاز به همکاری های فرامرزی و بین صنعتی: گذار به یک سیستم مالی پایدار نیازمند همکاری گسترده میان صنایع مختلف، نهادهای قانون گذار و مرزهای بین المللی است. هر یک از این بخش ها قوانین و محدودیت های خاص خود را دارند. هماهنگیِ این تلاش ها نیازمند سرمایه گذاریِ کلانِ زمان و منابع است که شاید همه نهادها با آن موافق نباشند.
نتیجه گیری
با وجود تمامی چالش ها، مزایای پیوند زدن اقتصاد و پایداری محیط زیست بسیار بیشتر از موانع آن است و فرصت های بی شماری را برای نوآوری و رشد اقتصادی فراهم می کند. همان طور که مؤسسات مالی، سرمایه گذاران و کسب وکارها (از جمله استارتاپ ها و شرکت های کوچک و متوسط) به ضرورت این رابطه هم زیستی بین موفقیت مالی و حفظ محیط زیست پی می برند، ما نیز در حال پی ریزی آینده ای هستیم که در آن، تصمیمات مالی نه فقط با انگیزه سودآوری، بلکه با تعهد به ساختن دنیایی پایدارتر گرفته می شوند.
