علم غیرمتمرکز (Decentralized Science) یا به اختصار «DeSci»، به معنای استفاده از زیرساخت های وب ۳ (Web3) در فرآیندهای علمی است. هدف این رویکرد، شفاف تر، در دسترس تر و مشارکتی تر کردن کارهای علمی از طریق ثبت داده ها روی شبکه بلاک چین (Onchain) و تأمین مالی پژوهش ها با استفاده از ارزهای دیجیتال است.
با این حال، DeSci نیز با ریسک های خاص خود همراه است. در این سیستم ها، احتمال انتشار تحقیقات کم کیفیت وجود دارد و علاوه بر این، جایگاه علم غیرمتمرکز در چارچوب های قانون گذاری و نظارتیِ فعلی هنوز در هاله ای از ابهام قرار دارد. این مقاله به بررسی ماهیت علم غیرمتمرکز و همچنین نقاط ضعف بالقوه آن می پردازد.
علم غیرمتمرکز (DeSci) چگونه کار می کند؟
علم غیرمتمرکز یک حوزه نوظهور در صنعت وب ۳ است که بر نحوه تأمین مالی، اجرا و اشتراک گذاریِ دستاوردهای علمی تمرکز دارد. اگرچه بسیاری از کاربردهای این حوزه هنوز کشف نشده اند، اما DeSci در حال حاضر بستری برای تأمین مالی جمعی (Crowdfunding) از طریق «سازمان های خودگردان غیرمتمرکز» (DAOs) فراهم کرده و ذخیره سازی و انتشار داده های علمی را به کمک فناوری بلاک چین ارتقا می دهد.
به طور خاص در حوزه علوم زیستی سنتی و بیوتکنولوژی، DeSci به عنوان راهکاری برای حل مشکل طولانی بودن پروسه تأمین مالی و فقدان شفافیت در تخصیص حق «مالکیت فکری» (IP) به محبوبیت رسیده است. هدف DeSci در این حوزه ها، ایجاد یک سیستم تحقیقاتی کارآمدتر از طریق ترویج همکاری جهانی در زمینه منابع و به اشتراک گذاری تمام داده های پژوهشی (حتی آزمایش های ناموفق) است.
در مدل های سنتیِ تحقیق و توسعه (R&D)، پروژه های علمی معمولاً در مرحله ای به نام «دره مرگ» (Valley of Death) — یعنی فاصله بین تحقیقات اولیه و تجاری سازی — با کمبود شدید بودجه مواجه می شوند. از منظر اقتصاد کلان، DeSci با استفاده از توکنیزه کردن دارایی ها، انحصار تأمین مالی را از دست غول های داروسازی و دولت ها خارج کرده و با ایجاد یک بازار ثانویه برای «مالکیت فکری»، نقدینگی خرد جهانی را به سمت نوآوری های علمی هدایت می کند.
نمونه هایی از پروژه های DeSci
پروتکل BIO Protocol یکی از بزرگ ترین پلتفرم های DeSci محسوب می شود که ابزارهایی را برای تأمین مالی، توسعه و مدیریت مالکیت فکری (IP) علمی ارائه می دهد تا روند تجاری سازی تحقیقات بیوتکنولوژی را تسریع کند. این پروژه تحت حمایت استودیو YZi Labs (با نام سابق Binance Labs) قرار دارد.
پروتکل BIO از سازمان های خودگردان غیرمتمرکز (DAO) برای تأمین مالی جمعی و غیرمتمرکزسازیِ مالکیتِ دستاوردهای نوین بیوتکنولوژی و داروهای جدید استفاده می کند. این DAOها با عنوان «سازمان های بیوتکنولوژی غیرمتمرکز» یا BioDAOs شناخته می شوند. هدف آن ها گسترش طیف افرادی است که می توانند در استارتاپ های علمی سرمایه گذاری کنند. از آنجایی که BioDAOها نتایج تحقیقات علمی را به دارایی های فکری قابل معامله تبدیل (توکنیزه) می کنند، سرمایه گذاران می توانند از پیشرفت های موفقیت آمیزِ پروژه ها سود کسب کنند. دارندگان توکن BIO همچنین می توانند در تصمیم گیری های مربوط به تأمین مالی و مسیرهای توسعه مشارکت داشته باشند.
سایر شرکت های فعال در حوزه DeSci نیز از DAOها برای تأمین مالی تحقیقات علمی استفاده می کنند؛ از جمله پروژه Molecule و نهاد وابسته به آن یعنی VitaDAO. پلتفرم Molecule یک بازار غیرمتمرکز است که در آن پژوهشگران می توانند پروژه های خود را در قالب توکن های غیرقابل تعویض (NFT) — به عنوان نمادی از حق مالکیت فکری — لیست کنند. از پروژه های فعلی این پلتفرم می توان به تحقیق «دانشگاه نیوکاسل» در زمینه پیری مولکولی و پروژه «دانشگاه کپنهاگ» در حوزه افزایش طول عمر اشاره کرد. این پروژه ها بودجه خود را از طریق DAOها و معمولاً در قالب استیبل کوین هایی مانند USDC دریافت می کنند.
تایلر گولاتو (Tyler Golato)، بنیان گذار پلتفرم، در مصاحبه ای با The Block می گوید: «چشم انداز وسیع تر ما، ایجاد یک اکوسیستم DeSci است که تنها محدود به DAOهای تأمین کننده مالی نباشد، بلکه شرکت های داروسازی و عموم مردم نیز بتوانند در این پروژه های تحقیقاتی سرمایه گذاری کنند.»
فراتر از بحث تأمین مالی جمعی، پروژه ای مانند AminoChain از فناوری بلاک چین برای ایجاد کانال های اطلاعاتیِ خصوصی و در عین حال امن برای داده های علمی استفاده می کند. این شرکت در حال ساخت یک شبکه لایه ۲ (Layer 2) است که به موسسات پزشکی اجازه می دهد ضمن حفظ کامل حریم خصوصی بیماران، داده های حوزه سلامت را منتقل و تبادل کنند.
نمایش مفهوم علوم شهروندی و مشارکت جمعی در بستری مدرن و تکنولوژیک.
مزایای علم غیرمتمرکز (DeSci) چیست؟
DeSci در مقایسه با فرآیندهای علمی سنتی، مزایای بالقوه متعددی دارد که از جمله آن ها می توان به موارد زیر اشاره کرد:
- دسترسی آزاد به علم: فناوری غیرمتمرکز با قرار دادن تحقیقات و داده ها بر روی یک شبکه عمومی و غیرقابل تغییر، آن ها را برای همه در دسترس قرار می دهد. این امر می تواند به شفافیت و قابلیت ردیابی تحقیقات علمی کمک شایانی کند.
- بومی سازی و مشارکت جمعی (Crowdsourcing): سیستم DeSci همکاری های باز و بدون مرز را در سراسر جهان تشویق می کند. پژوهشگران، دانشجویان و حتی علاقه مندان می توانند داده ها را به اشتراک گذاشته و کار یکدیگر را اعتبارسنجی کنند. از این منظر، DeSci نسخه وب ۳ از مفهوم «علوم شهروندی» (Citizen Science) است که در آن افراد عادی جامعه می توانند داده های خود را برای پیشبرد پروژه های علمی ارائه دهند.
- تأمین مالی و مشوق ها: با استفاده از مکانیزم های مالی غیرمتمرکز، می توان مدل های سنتی تأمین بودجه مانند کمک هزینه های دولتی یا اسپانسرهای شرکتی را دور زد. تأمین مالی جمعی از طریق مشوق های مبتنی بر توکن، به محققان اجازه می دهد تا بودجه مورد نیاز خود را مستقیماً از مردم یا سایر طرف های علاقه مند جمع آوری کنند. همچنین، می توان از پاداش های توکنی برای تشویق محققان به ارائه نتایج علمیِ قابل تکرار و اثبات پذیر استفاده کرد.
در شرایطی که محققان، نخبگان و استارتاپ های علمی ایرانی با چالش های بزرگی نظیر تحریم های مالی (سوئیفت)، محدودیت در دریافت گرنت های بین المللی و بایکوت های آکادمیک مواجه هستند، پلتفرم های DeSci یک فرصت طلایی به شمار می روند. پژوهشگران ایرانی می توانند بدون نیاز به نهادهای واسطه و به صورت شبه ناشناس، ایده های خود را توکنیزه کرده و بودجه پروژه های خود را در قالب ارزهای دیجیتال (مانند تتر یا USDC) از سرمایه گذاران جهانی دریافت کنند.
نقاط ضعف و ریسک های بالقوه DeSci چیست؟
در سیستم های غیرمتمرکز، به ویژه سیستم هایی که فاقد مکانیزم های قدرتمند «داوری همتایان» (Peer-review) هستند، احتمال انتشار و تکثیر داده های نادرست یا ناقص وجود دارد. در نتیجه، ممکن است پلتفرم های DeSci به بستری برای انتشار تحقیقات با کیفیت پایین تبدیل شوند.
اگرچه ارزهای دیجیتال می توانند به تأمین مالی پروژه های علمی کمک کنند، اما نوسانات شدید قیمتی در بازار توکن ها ممکن است بقای طولانی مدتِ پروژه های تحقیقاتیِ زمان بر را با خطر مواجه کند. همچنین، درست مانند خود بازار کریپتو، تأمین مالی در علم غیرمتمرکز نیز در یک منطقه خاکستری از نظر قوانین نظارتی قرار دارد — به خصوص زمانی که پای سازمان های خودگردان (DAO) در میان باشد.
علم غیرمتمرکز هنوز صنعتی نوپا است و بسیاری از شرکت های فعال در آن در مراحل اولیه رشد خود قرار دارند. این پروژه ها ممکن است تسلیم همان عواملی شوند که سایر استارتاپ های نوپا را به شکست می کشانند؛ عواملی نظیر مدیریت ناکارآمد جریان نقدینگی (Cash Management) یا ناتوانی در تولید یک محصول کارآمد، که در نهایت می تواند مانع تکامل کلیِ علم غیرمتمرکز شود.
تصویری استعاری از تردیدها، نوسانات بازار و موانع قانونی در دنیای علم غیرمتمرکز.
نتیجه گیری
علم غیرمتمرکز (DeSci) صرفاً یک نوآوری فناورانه نیست، بلکه یک تغییر پارادایم اقتصادی در نحوه خلق، ارزش گذاری و مالکیت علم است. با تبدیل حق مالکیت فکری به دارایی های دیجیتال و قابل معامله (IP-NFTs)، انحصار تأمین مالی از نهادهای متمرکز و غول های داروسازی خارج شده و در اختیار جامعه جهانی قرار می گیرد. هرچند ریسک هایی نظیر نوسانات بازار کریپتو و ابهامات رگولاتوری در این مسیر وجود دارد، اما DeSci فرصتی بی نظیر برای سرمایه گذارانی است که به دنبال تنوع بخشی به پورتفوی خود در کلاس دارایی های نوظهور هستند و همچنین محققانی (به ویژه در کشورهای تحت تحریم) که نیازمند مسیرهای جایگزین برای جذب سرمایه بین المللی اند.
