یوآن دیجیتال چین که با نماد رسمی e-CNY شناخته می شود، نوعی «ارز دیجیتال بانک مرکزی» (CBDC) است که از دیدگاه بسیاری از کارشناسان و نهادهای پولی، یکی از پیشرفته ترین و عملیاتی ترین پروژه های CBDC در سطح جهان به شمار می رود. دولت چین از زمان آغاز اجرای آزمایشی این ارز در سال ۲۰۱۹، سیاست ها و زیرساخت های متعددی را برای توسعه و گسترش دامنه نفوذ آن در سطوح خرد و کلان اجرایی کرده است.
یوآن دیجیتال (e-CNY) دقیقاً چیست؟
ارز e-CNY نسخه دیجیتالی اسکناس و مسکوکات رسمی چین (یوآن/رنمینبی) است. دومین اقتصاد بزرگ جهان با توسعه این ارز در پی آن است تا شکل دیجیتالی پولی را ارائه دهد که به بهترین شکل ممکن پاسخگوی نیازهای عموم مردم و بخش کسب وکار در عصر اقتصاد دیجیتال باشد.
جرقه اولیه این ابتکار به سال ۲۰۱۴ بازمی گردد؛ زمانی که بانک مرکزی چین (PBOC) کارگروهی تخصصی را برای پژوهش درباره پول های فیات دیجیتال تشکیل داد. متعاقب آن، در سال ۲۰۱۶، «مؤسسه تحقیقات ارزهای دیجیتال» در این بانک به طور رسمی تأسیس شد. بانک خلق چین در گزارش وایت پپری که سال ۲۰۲۱ منتشر کرد، صراحتاً تأکید نمود که توسعه پرشتاب اقتصاد دیجیتال مستلزم طراحی و استقرار زیرساخت های نوین برای پرداخت های خرد است؛ زیرساخت هایی که امن، فراگیر، دسترس پذیر برای همه اقشار جامعه و سازگار با ویژگی های دنیای دیجیتال باشند.
از زمان آغاز دوره های آزمایشی یوآن دیجیتال در اواخر سال ۲۰۱۹، دامنه این آزمایش ها پیوسته توسعه یافته است؛ به طوری که طبق گزارش رسمی خبرگزاری شین هوآ در آوریل ۲۰۲۳، آزمایش های عملیاتی e-CNY حداقل در ۲۶ پایگاه بزرگ واقع در ۱۷ استان و کلان شهر چین — از جمله شهرهای محوری و تجاری مانند پکن، شانگهای، شنژن و سوژو — به طور موفقیت آمیز به اجرا درآمده است.
برخلاف رمزارزهای غیرمتمرکزی چون بیت کوین و اتریوم که نوسان های شدید قیمتی داشته و بدون پشتوانه حاکمیتی فعالیت می کنند، یوآن دیجیتال (e-CNY) یک پول رسمی (Fiat) با تعهد کامل دولت چین است. این ارز دیجیتال ارزش برابری دقیق یک به یک (1:1) با یوآن فیزیکی دارد، هیچ ریسک تورمی متفاوتی نسبت به پول نقد ایجاد نمی کند و با نظارت مستقیم بانک مرکزی مدیریت می شود.
جهش به سوی اقتصاد بدون پول نقد (Cashless Society)
در حال حاضر پلتفرم های Alipay (متعلق به گروه انت) و WeChat Pay (متعلق به شرکت تنسنت) دو روش پرداخت موبایلی فراگیر و غالب در سبک زندگی و تراکنش های روزمره مردم چین هستند. این دو غول فناوری، یوآن دیجیتال را در سامانه های پرداخت خود ادغام کرده اند تا ضریب نفوذ و استفاده از e-CNY در پرداخت های خرد و فروشگاهی تسریع گردد.
علاوه بر مصارف داخلی، بانک مرکزی چین در حال آزمایش کاربرد یوآن دیجیتال در تراکنش ها و تسویه های فرامرزی است که در این میان، منطقه اداری ویژه هنگ کنگ نقشی کلیدی و استراتژیک ایفا می کند. «پل چان»، وزیر امور مالی هنگ کنگ، در سخنرانی بودجه خود در فوریه ۲۰۲۴ اعلام کرد که دولت در صدد است دامنه طرح آزمایشی یوآن دیجیتال را به گونه ای گسترش دهد که شمار بیشتری از شهروندان هنگ ک Payment System) به راحتی شارژ نمایند.
همچنین، استفاده از یوآن دیجیتال در مبادلات بزرگ بین المللی یکی از اهداف زیربنایی دولت چین است. به عنوان نمونه ای برجسته، در اکتبر ۲۰۲۳، شرکت پتروچلی یکی از اهداف زیربنایی دولت چین است. به عنوان نمونه ای برجسته، در اکتبر ۲۰۲۳، شرکت پتروچاینا (PetroChina) که از بزرگ ترین غول های نفت و گاز چین است، نخستین تراکنش و تسویه محموله نفت خام را بر بستر یوآن دیجیتال به سرانجام رساند؛ اقدامی که توجه محافل مالی بین المللی را به خود جلب کرد.
اهمیت ژئواکونومیک و تسویه های تجاری
اجرای تسویه های بین المللی با e-CNY—به ویژه در حوزه انرژی نظیر نفت خام—نشان دهنده تمایل پکن به کاهش اتکا به ساختارهای دلاری و سیستم پیام رسانی سوئیفت (SWIFT) است. برای کشورهایی که روابط تجاری گسترده با چین دارند، رصد این کانال های تسویه نشان دهنده آینده تجارت مبتنی بر ارزهای ملی و دیجیتال بدون نیاز به واسطه گری دلار است.
این اینفوگرافیک، سیستم دو لایه ای e-CNY را توضیح می دهد: صدور توسط بانک مرکزی (لایه اول) و توزیع توسط بانک های تجاری و کارگزاران به مردم و کسب وکارها (لایه دوم)، که گمنامی کنترل شده را تضمین می کند.
دغدغه های حریم خصوصی و چارچوب دو لایه ای بانک مرکزی
با وجود استقبال گسترده، نگرانی هایی پیرامون شفافیت اطلاعات و میزان ردیابی تراکنش ها توسط یوآن دیجیتال مطرح شده است؛ هرچند بانک مرکزی چین همواره بر رعایت استانداردهای محافظت از داده تأکید دارد.
«مو چانگ چون» (Mu Changchun)، رئیس مؤسسه تحقیقات ارزهای دیجیتال در بانک خلق چین، در مقاله ای تحلیلی در سال ۲۰۲۲ سازوکار این ارز را تشریح کرد. بر این اساس، یوآن دیجیتال مبتنی بر یک «سیستم عملیاتی دو لایه ای» (Two-Tier Operating System) طراحی شده است:
- لایه اول: بانک مرکزی ارز دیجیتال را مستقیماً صادر و به کارگزاران مجاز (بانک های تجاری و نهادهای مالی معتبر) تخصیص می دهد.
- لایه دوم: این کارگزاران مجاز، خدمات تبدیل، توزیع و چرخش وجه را برای عموم شهروندان و شرکت ها ارائه می دهند.
طبق اظهارات مو چانگ چون، اطلاعات هویتی و فردی کاربران منحصراً نزد این کارگزاران مجاز ثبت می شود و بانک مرکزی تنها تراکنش های بین نهادی را پردازش می کند، بدون آنکه دسترسی مستقیمی به اطلاعات شخصی و ریز داده های کاربران داشته باشد.
وی در این باره افزود:
«تنها در شرایطی که تراکنش های مشکوک به وقوع بپیوندد، کارگزاران مجاز می توانند برای ایفای تعهدات قانونی خود—مانند مقررات ضدپول شویی و مبارزه با تأمین مالی تروریسم (AML/CFT)—جهت تحلیل بیشتر به داده های مربوطه استناد کنند.»
از منظر بانک مرکزی چین، سامانه یوآن دیجیتال با مدل «گمنامی کنترل شده» (Controllable Anonymity) اداره می شود؛ مدلی که مدعی است تعادلی منطقی میان حفظ حریم خصوصی کاربران در تراکنش های خرد روزمره و جلوگیری از سوءاستفاده های مالیاتی، کلاهبرداری و فعالیت های مجرمانه در تراکنش های مشکوک برقرار می کند.
تسهیلات ویژه برای گردشگران و کاربران خارجی
بانک مرکزی چین همچنین شرایطی را فراهم کرده تا گردشگران و تجار غیرچینی نیز در طول اقامت خود در این کشور بتوانند بدون چالش از یوآن دیجیتال استفاده کنند. در مارس ۲۰۲۴، دولت چین راهنمای جامعی منتشر کرد که در آن نحوه نصب نسخه آزمایشی اپلیکیشن e-CNY و شارژ آن با استفاده از کارت های بین المللی معتبر مانند ویزا (Visa) و مسترکارت (Mastercard) آموزش داده شده است.
بر اساس این دستورالعمل، کاربران و مسافران بین المللی می توانند کیف پول یوآن دیجیتال خود را تنها با داشتن شماره تلفن همراه از بیش از ۲۱۰ کشور و منطقه جغرافیایی در دنیا فعال و از آن استفاده کنند.
نتیجه گیری
پروژه یوآن دیجیتال (e-CNY) صرفاً جایگزینی مدرن برای اسکناس های کاغذی نیست، بلکه نمادی از برنامه ریزی بلندمدت پکن برای پیشگامی در زیرساخت های فین تک جهانی، تسریع اقتصاد بدون پول نقد و ایجاد بستر تسویه موازی در مبادلات تجاری فرامرزی است. هرچند چالش هایی مانند شفافیت حریم خصوصی و رقابت با سامانه های پرداخت سنتی همچنان جای بحث دارد، اما مدل اجرایی دولایه ای و آزمون های موفق آن در بخش هایی چون معاملات انرژی، نشان می دهد که چین گام های استواری برای بازتعریف جریان نقدینگی در اقتصاد برداشته است؛ روندی که در سال های آتی نقشی تعیین کننده در معماری سیستم های پولی بین المللی ایفا خواهد کرد.
